Bản làng trên vùng núi Tây Bắc.
Thoạt nhìn người đàn ông mặc bộ complet xanh đậm, da trắng, miệng cười rất tươi này chắc hẳn ai cũng nghĩ anh là người Kinh chính hiệu nếu anh không tự hào…khoe anh là người dân tộc Thái trắng một trăm phần trăm. Sau màn chào hỏi và "trưng cầu dân ý", anh nhanh nhẹn nhảy lên xe giành lấy vô lăng lái xe đưa chúng tôi vào bản.Vượt qua con đường nhỏ hai bên bạt ngàn tre nứa chúng tôi đến một bản làng (khó nhớ nên tôi quên mất tên) chuyên kinh doanh ăn uống kèm dịch vụ tắm nước nóng thiên nhiên.
Phía trước dãy nhà sàn to to, nhà nào cũng có một đám người túm tụm, người ngồi cặm cụi vặt lông gà kẻ đứng chẻ cơm lam, người ngồi nướng cá... Thấy chúng tôi đến, các cô gái dân tộc tóc duỗi nhuộm vàng hoe trong trang phục quần jean áo thun tay cầm điện thoại nhắn tin nhoay nhoáy ùa ra mời chào thực khách vào quán mình. Anh dân tộc dường như là một thực khách đã quen mặt ở quán xổ một tràng tiếng Thái chắc hẳn là gọi món ăn. Thấy thế nhân viên trong quán cuống cuồng chạy ngay xuống bếp, người làm thịt gà, người nướng cơm lam, nướng cá…
Quay sang chúng tôi, bằng một thứ tiếng Kinh chuẩn không cần chỉnh anh nói hôm nay sẽ đãi chúng tôi toàn những món đặc sản của miền Tây Bắc là cơm lam, gà già, cá nướng gập và thịt trâu xông khói.
Món ăn đặc trưng của người Thái là cơm lam (lam là từ để chỉ tất cả các món ăn được chế biến bằng hình thức nướng). Người Thái có tới gần chục loại cơm lam. Loại đơn giản nhất là đem gạo nếp cho vào ống tre (loại tre bình thường không non, không già), đổ nước ngâm cho gạo nở rồi đốt ống tre trên ngọn lửa. Khi cơm chín, tước vỏ tre bên ngoài lấy cơm ăn.
Ấn tượng nhất là chéo, một loại gia vị miền Tây Bắc đã đi vào huyền thoại. Hầu như không có bữa ăn nào quan trọng của người Thái lại thiếu được Chéo, nó giống như một dạng muối vừng với người Kinh. Chéo của người Thái đen được làm chủ yếu từ quả Mắc Khén.
Chéo, giống như một dạng muối vừng với người Kinh
Mắc, theo tiếng Thái, có nghĩa là quả. Nhưng còn Khén thì không hề có chữ gì đồng nghĩa hay cả trong ngôn ngữ bản địa. Bởi vậy mắc khén mãi mãi sẽ là một tên riêng, tự nhiên tồn tại như chính bản thân núi rừng hoang dã, bí hiểm mà cũng quá đổi quen thuộc với con người. Thực tế Mắc Khén là một loài cây dại thuộc họ hồi, có tinh dầu, khi đơm trái sẽ kết thành những chùm quả nhỏ li ti, tỏa hương thơm dịu. Người chốn sơn lâm chỉ việc lên sườn núi, tìm những cành Mắc Khén chín về phơi khô rồi xoa cho quả rời cành.
Quả Mắc Khén sau khi thu về, bắc chảo rang nóng. Tiếp đó, đưa vào giã thành bột mịn. Tuy nhiên để chế ra được hương vị thơm phức, chuyên dùng ăn với xôi nếp nương, còn phải qua nhiều công đoạn khác. Đó là dùng ớt khô bỏ hạt nướng giòn, muối rang, rau mùi tầu xắt nhỏ rang khô, tất cả đều giã thành bột mịn. Sau khi trộn đều hỗ hợp trên thì tạo thành Chéo, một thứ bột mùi thơm hăng hắc nhưng lại dịu như vị ô mai và phảng phất chất núi rừng, thơm cay nồng nàn như hương hồi, quế.
Món cá nướng gập đầy quyến rũ.
Bột chéo giúp thịt thú rừng trở lên ngon đặc biệt. Cũng không chỉ dùng cho các loài thú săn trên rừng, chéo còn được người Thái đen sử dụng trong cách nướng cá "pa pẻng toh" có nghĩa là "cá nướng gập" đầy quyến rũ. Cá mang về nhà rửa sạch ruột, xát chéo cả bên trong và bên ngoài, sau đó banh cá ra gập ngang thân cho đầu gặp đuôi, kẹp que nướng trên lửa. Kiểu gập cá độc đáo này giúp cá nướng chín đều, bản thân nước bên trong được giữ lâu hơn và khiến thịt cá không bị cháy. Hương vị của chéo tỏa ra thơm phức, vị dịu của mắc khén, vị cay nồng nàn của ớt, vị mặn mòi của muối.Món cá này làm tôi liên tưởng đến món cá nướng ở Lệ Giang, nó cũng thơm nức và ngon ngọt như thế này, khiến cho ai khi đã ăn một lần sẽ còn nhớ mãi.
Tôi cũng nhớ món rau cải rừng luộc. Cải rừng để cả cây dài, luộc vừa chín tới vừa giòn lại vừa ngọt làm chúng tôi ăn đến đâu xuýt xoa đến đấy. Kết quả hai đĩa rau to đã bốc hơi trong nháy mắt.
Câu chuyện quanh chén rượu dường như làm cho mọi người gần nhau hơn, qua đó mình cũng vỡ vạc thêm nhiều điều thú vị về phong tục tập quán của người dân tộc Thái vùng Tây Bắc. Anh bạn người dân tộc bảo người phụ nữ Thái rất hạnh phúc khi chồng mình trở về nhà khi đã say khướt, cô vui vì chồng mình được nhiều người quý mến mà mời cạn ly đến say mới tha. Nếu hai vợ chồng cùng đi thì chị vợ sẽ vắt ông chồng say mềm của mình lên yên ngựa, còn chị sẽ nhẫn nại dắt chú ngựa ấy lững thững vượt qua mấy quả núi để về nhà. Một tập tục là lùng nhất và làm tôi choáng nhất là trong một bữa tiệc rượu, nếu người nào không có khả năng uống tiếp thì phải chịu ngồi yên cho người mời đổ rượu vào …túi áo!
Khi anh bạn tôi đã hơi ngất ngư trước tửu lượng đáng nể của anh bạn dân tộc thì anh nhà báo mới tiết lộ anh đã cố ý chọn anh này là một người có tửu lượng kém nhất trong những người anh quen biết ở đây thôi. May quá,nếu không thì không biết tôi phải xoay sở ra sao để vác nổi anh bạn lên... yên ngựa như các chị vợ dân tộc kia vẫn làm khi chồng say nhỉ? Và nếu có vác lên nổi thì không biết có đủ kiên nhẫn để đi bộ dắt theo ngựa hay là quất cho nó mấy roi để nó phi thật nhanh làm anh bạn rơi xuống còn mình ung dung leo lên lưng ngựa cỡi một mạch về nhà???
Chuyến đi Tây Bắc lần này, được thưởng thức những món đặc sản Tây Bắc độc đáo cả về phong vị và mỹ vị. Mùi thơm ấy, vị ngọt ấy sẽ đọng lại mãi trong ký ức về vùng rừng núi xinh đẹp này.
Đọc thêm: Kinh nghiệm du lịch Hà Giang
