Đã từ lâu, người dân đã biết đến câu vè: "Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Định Công, thợ đồng Ngũ Xã".

Nói đến cái tên Ngũ Xã (Hà Nội), người ta nghĩ ngay đến làng nghề đúc đồng nổi tiếng cả nước, đã cho ra đời hàng nghìn sản phẩm đồng tinh xảo, chất lượng có mặt ở hầu khắp các tỉnh trên cả nước. Tuy nhiên, theo thời gian làng đúc đồng Ngũ Xã giờ đã mai một gần hết, cả làng giờ chỉ còn hai gia đình bám trụ với cái nghề nặng nhọc này.

Thời hoàng kim
Đó là khoảng thời gian cách đây sáu bảy chục năm khi hầu hết người dân ở làng Ngũ Xã đều tham gia đúc đồng và coi đó là nghề chính nuôi sống gia đình. Ngày đó, theo các cụ trong làng cho biết, ngoài việc đúc các sản phẩm lớn cho triều đình, chùa, miếu... người dân trong làng còn làm ra rất nhiều sản phẩm gia dụng phục vụ nhân dân. Những thương lái ở phố Hàng Đồng đều về đây nhập hàng về phục vụ nhu cầu người dân địa phương và các vùng lân cận.

Trong nghệ thuật đúc đồng Việt Nam, nói đến làng Ngũ Xã là nói đến những người thợ đúc đồng bậc cao. Những sản phẩm của họ làm ra trải qua bao thời gian vẫn được coi là hình mẫu về nghệ thuật và chất lượng, không nơi nào trên cả nước bì kịp. Đó là chuông Cổ Lễ (chùa Cổ Lễ, Nam Định), nặng hơn 6 tấn đúc vào những năm 40 của thế kỷ trước. Theo bà Ngô Thị Đan - một trong hai nghệ nhân cuối cùng trong làng vẫn còn duy trì nghề đúc đồng - cho biết: "Hồi đó đúc được chuông nặng như vậy đã là kỳ công lớn của người dân làng vì điều kiện thời đó khó khăn hơn bây giờ rất nhiều, không sẵn điện, nước và dụng cụ như hiện nay". Ngoài ra làng còn đúc được các sản phẩm nổi tiếng như tượng Huyền Thiên Trấn Vũ, nặng 3,6 tấn, chuông chùa Một Cột, nhiều đồ thờ bằng đồng trong các chùa, miếu phía Bắc được coi là cổ vật quý.

Ngay tại ngôi chùa của làng Ngũ Xá mang tên chùa Thần Quang hiện nay có một sản phẩm được coi là hết sức tinh tế, hết sức kỳ vĩ. Đó là tượng Phật Di Lặc cao gần 4m, nặng 11 tấn, toạ lạc trên một đài sen bằng đồng có 96 cánh, trông rất uy nghi. Không chỉ kỳ vĩ về kích thước mà pho tượng này được đúc theo kỹ thuật rỗng liền khối, một kỹ thuật bí truyền mà chỉ làng Ngũ Xã mới có.

Làng Ngũ Xã bây giờ
Nằm nép mình bên hồ Trúc Bạch, con đường dẫn vào làng Ngũ Xã giờ không còn là đường làng như trước nữa mà đã trở thành "làng phố", nhà cửa mọc san sát, các cửa hàng cửa hiệu mọc lên như nấm, không còn nữa những xưởng sản xuất đúc đồng. Hiện nay, cả làng Ngũ Xã chỉ có hai gia đình còn theo nghề đúc đồng.

Đó là nhà bà Đan ở phố Nam Trường và nhà ông ƯÁng ở phố Trấn Vũ. Nhưng ở đây họ cũng chỉ trưng bày sản phẩm, còn xưởng sản xuất lại đặt ở nơi khác như nhà bà Đan đặt xưởng ở Tứ Liên vì không đủ diện tích sản xuất trong ngôi làng cổ giờ đã thành phố này. Bà Đan tâm sự: "Nguyên nhân khiến làng đúc đồng Ngũ Xã dần mai một là do sau năm 1954, cả nước dồn vào tiền tuyến đánh Mỹ, nguyên liệu do Nhà nước quản lý nên người dân không có đồng để sản xuất, vì vậy nghề đúc đồng đã bị gián đoạn một thời gian dài. Mãi đến năm 1984 một số gia đình đã nhen nhóm trở lại trước hết như là cái nghề sinh sống, phần nữa là yêu nghề, không bỏ được nhưng cũng không được nhiều".

Ở một khía cạnh khác, ông Nguyễn Ngọc Hiệp, 76 tuổi (28 Nguyễn Khắc Hiếu), cho biết: "Nghề đúc đồng vất vả lắm nên nhiều người không theo được. Ngày xưa chủ yếu dựa vào sức lao động để sản xuất, còn giờ đây người ta nhờ vào tri thức để làm ăn. Hơn nữa, người làng Ngũ Xã chỉ muốn làm theo tính chất nghề nghiệp, và lương tâm chứ không làm những sản phẩm có chất lượng kém". Theo ông Hiệp, cũng vì nguyên nhân này mà đồ đồng Ngũ Xã bây giờ không cạnh tranh được với các mặt hàng từ nơi khác đến trong đó có hàng Trung Quốc do giá thành rẻ hơn. "Ngày trước cũng như ngày nay, đồ đồng Ngũ Xã luôn được xem là "hàng đặt", giá thường gấp đôi "hàng chợ" nên tiêu thụ không nhanh, vì vậy mà nhiều gia đình đã chuyển sang làm nghề khác", ông Hiệp nói thêm.

Những gia đình còn theo nghề đúc đồng hiện cũng chỉ làm những mặt hàng thủ công mỹ nghệ như lư đồng, mâm đồng, chuông đồng,... nhưng tất cả đều có kích thước nhỏ, trong đó một phần phục vụ nhu cầu của du khách nước ngoài. Những ai đi xa, lâu ngày quay trở về làng Ngũ Xã chắc hẳn không khỏi xót xa khi cái hồn của làng Ngũ Xã không còn nữa.
Báo Lao Động