Tôi chưa thấy dân tộc nào yêu ca hát như dân tộc này. Ngày hát, đêm hát, đi đường hát, ăn cơm hát… Họ cần hát như thể cần ăn cơm, như thể uống nước. Tiếng hát của họ là ngôn ngữ giao tiếp hằng ngằy, một kiểu giao tiếp lịch sự, đầy chất văn hoá.

Phải hát mới được vào nhà!

Tôi đến Kiên Lao (Lục Ngạn - Bắc Giang) theo lời "rủ rê" của một người bạn vì ở đây có thứ "đặc sắc" lắm.

Bạn tôi đi bộ vào một ngôi nhà. Anh bạn tôi dừng lại ở cửa sổ đánh tiếng và bảo tôi đợi chủ nhà. Lát sau, khi chúng tôi vào sân, có một chị (tôi đoán là chủ nhà) mặc áo chàm cúc chéo một bên, đầu cũng đội khăn chàm, vai mang túi trắng đứng hát trên hè. Khi hát xong chị dịch lại cho tôi nghe lời hát bằng tiếng kinh:

"Mời anh mời chị đến quê em

Quê em giờ có điện sáng, có nước sạch

Con gái con trai thì xinh tươi

Đến đây ta vui hát cùng nhau."

Anh bạn tôi bảo chị chủ nhà đang chào tôi và tôi phải chào lại chị bằng một bài hát đối lại thì mới được vào nhà. Quả là thách thức đối với tôi. Làm sao tôi hát được bây giờ? Mọi người mách nước cho tôi nghĩ ra "lời chào" bằng tiếng kinh rồi nhờ chị chủ nhà hát. Tôi cố gắng vận dụng hết tài ứng đối của mình nghĩ ra lời hát đối cho phù hợp:

"Em đến đây thấy điện sáng, nước sạch

Thấy con trai, con gái rất xinh tươi

Thấy rừng xanh bao la hùng vĩ

Em muốn ở lại nghe hát đêm ngày."

Lúc này chủ nhà mới đồng ý cho tôi vào nhà, lấy khăn, lấy nước cho tôi rửa mặt. Rồi chị chủ nhà lại hát "mời rửa mặt" tiếp. Tôi phát hoảng vì sợ không nghĩ được bài hát đối lại thì không được rửa mặt. Nhưng may mọi người bỏ qua cho tôi vì tôi không quen và tôi cũng vừa ở xa đến nên mệt.

Nhà tôi đến là nhà đồng chí Lâm Đức Quang, bí thư chi bộ Đảng thôn Hố Bông - Xã Kiên Lao - Lục Ngạn. Theo tài liệu thống kê mà đồng chí cho tôi xem thì Kiên Lao là xã có 100% đồng bào dân tộc Sán Chí sinh sống. Dân tộc Sán Chí là một dân tộc ít người (khoảng gần 10000 người) sống gần vùng rừng núi của các tỉnh như Bắc Giang, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Quảng Ninh. Ở Bắc Giang có 7813 người Sán Chí với 1411 hộ. Trong đó Kiên Lao có 644 hộ (chiếm 46% hộ đồng bào dân tộc Sán Chí ở Bắc Giang). Chính vì vậy mà có thể nói rằng các giá trị văn hoá của người Sán Chí ở Kiên Lao là điển hình và tập trung nhất.

"Sán Chí" là cách đọc chệch của chữ "Sơn Tử". Người dân Sán Chí tự hào là con của núi rừng. Dòng họ Ninh là dòng họ đầu tiên của người Sán Chí có nghĩa là con hổ dũng mãnh. Vậy mà tính tình của người Sán Chí lại rất mềm mại và trữ tình. Đó chính là lời ca tiếng hát mượt mà giữa núi, rừng hoang vu, giữa không gian lao động vất vả. Qua khoảng thời gian bỡ ngỡ ban đầu, tôi nhận ra thứ đặc sắc anh bạn tôi muốn giới thiệu với tôi. Đó tất nhiên không phải bụi đường mà chính là lời ca tiếng hát yêu đời và yêu người của người dân nơi đây.

Đặc sản dân ca Sán Chí.

Tôi chưa thấy dân tộc nào yêu ca hát như người dân Sán Chí. Họ hát ở mọi lúc, mọi nơi, mọi hoàn cảnh. Đi ra đường thấy người lạ, hát làm quen:

Dặt Phong Mọi Líu Nẩy

Cau pệt mảo phong neng dăt sây

Neng chải dặt dặng neng dăt lẩy

Dảu dên cách nhất tặc phong neng.

( Mượn lời hát gặp em

Lâu lắm rồi không gặp được em

Em ở một quê, anh ở một quê

Có duyên nên nay mới gặp em.)

Đi làm đồng , đi chợ hát đối đáp; đi đến nhà ai chơi, hát chào, hát mừng gia chủ; hát khi có hội; hát khi không có hội; hát chào khách đến chơi; hát gặp bạn hữu; hát đêm; hát ngày; đám cưới: hát; đám ma: hát; hát mời ăn cơm; hát mời rửa mặt;… Họ hát như ăn cơm, uống nước hàng ngày. Hát để giao tiếp, để giãi bày tình cảm. Hát là cuộc sống của họ.

Hát quan họ, hát đối của người Kinh; hát Sli, hát Lượn của người Tày, người Nùng phải vào dịp hội nào đó họ mới hát. Mỗi loại hình dân ca đều có sức hấp dẫn riêng. Riêng hát dân ca Sán Chí hấp dẫn người người hát, người nghe đến mức mê hoặc. Ông Trần Văn Thành, nghệ nhân hát dân ca Sán Chí tâm sự: "Mê mẩn lắm! Đã biết hát là không thể dứt ra được. Tôi 70 tuổi rồi mà vẫn đi hát như thời trai trẻ. Còn sức thì còn hát!" Tôi hỏi bác Ninh Đại Hải, một chuyên gia nghiên cứu về dân ca Sán Chí về sức hút của hình thức hát này thì được bác cho biết: "Dân ca Sán Chí là một phương tiện để mọi người bày tỏ lòng mình. Thông qua tiếng hát mọi người có thể đồng cảm được với nhau. Đây là hình thức hát mộc mạc, không cần nhạc cụ nên có thể hát bất cứ lúc nào thích. Lời hát là những gì diễn ra liên quan trực tiếp đến người hát nên người hát có hứng thú để hát." Đây đúng là hình thức giao tiếp bằng âm nhạc rất đặc sắc, lịch sự mà không một dân tộc nào có được.

Dân ca Sán Chí chia làm các hình thức hát chủ yếu: hát ban ngày (chục cộô); hát ban đêm (cnắng cộô); hát đám cưới (chắu cộô); hát đổi tên (zoóng hồ cộô).

Hát ban ngày giồng hát ví của người Kinh nhưng lời lẽ phong phú, tự do hơn. Lời hát gắn với tài ứng khẩu đặt lời mới cho làn điệu. Nguyên tắc của việc này là lời bài hát phải theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt. Còn đề tài thì tuỳ người hát nhìn thấy cái gì, nghĩ đến cái gì thì ứng khẩu cái đó. Hát đối đáp kiểu này cực kỳ hấp dẫn. Thương nhau cũng vì câu hát mà giận nhau cũng vì câu hát. Như vợ chồng nghệ nhân Trần Văn Thành chẳng hạn, lấy nhau cũng vì say câu hát, cảm phục tài đối đáp của nhau. bao nhiêu năm sống với nhau, người dân ở Kiên Lao ai cũng biết ông bà hát đối đáp suốt ngày. Còn có chuyện cụ Thông, nghệ nhân hát dân ca Sán Chí, (đã mất cách đây 2 năm), đi hát ở Lạng Sơn, hát thua bạn phải về nhà mất một năm nghĩ lời sâu xa để năm sau hát đối lại. Hát thua chẳng ảnh hưởng gì nhưng nó làm mất sĩ diện của người hát. Như thế thì vô cùng bứt rứt.

Hát ban đêm là hình thức hát trong nhà hoặc trải chiếu ra sân để hát. Một lần hát đêm thường diễn ra 5 đến 7 đêm. Mỗi đêm hát bắt đầu từ khoảng 8h tối đến sáng. Hát ban đêm có khoảng 700 - 1000 bài hát có sẵn và theo quy luật đêm hôm sau không được hát lại bài đêm hôm trước. Mỗi đêm hát ở một nhà. Lời hát mang tính chất ru ngủ nhưng không ai có thể ngủ được vì say tiếng hát. Đến mỗi nhà có rất nhiều thứ để hát. Hát mừng cái cột của chủ nhà; hát chào cái cửa, chào cái sân; hát khen cái bàn thờ, khen mái ngói; hát về cái bếp, cái giường;… Trong nhà có bao nhiêu đồ vật là có bấy nhiêu thứ để hát.

Hát đám cưới có hát trong lễ đặt ghánh (ăn hỏi); hát uống rượu; hát đón dâu. Nhà trai không hát đối được nhà gái thì không được vào nhà và không được đón dâu. Nhà gái không hát lại được nhà trai thì nhà gái chịu phạt rượu.

Hát đổi danh chỉ dành cho con trai. Đây là hình thức hát nhằm công nhận một người con trai đã trưởng thành.

Người Sán Chí ở Kiên Lao và người Sán Chí ở Lục Bình (Lạng Sơn) là bạn hát của nhau. Mỗi năm họ giao lưu với nhau ít nhất là một lần vao hội ở Kiên Lao hay ở Lạng Sơn vào tháng hai (âm lịch) hoặc tháng tư. Những bạn hát thường đưa ra những lời hát khiêu khích bạn hát của mình để họ tức đến nỗi không hát đối lại không xong. Câu hát mời rượu được bắt đầu như thế này:

Sẩy cây chau líu nẩy

Sẩy cây chong chau lèng dau dau

Dặc sỉ păng mảo tạng nhắm

Dăt sây sáy chan lạc pàng tau.

(Cái sàng rượu

Cái sàng rượu sáng mênh mông

Nếu là bạn bè mà không uống

Nhất thời sàng rượu đổ xuống đầu.)

Người bạn được mời có thể đối lại:

Mảo tạng nhắm líu nẩy

Cheng păng nhắm chau lẩy mảo tạng

Chặn môn nhắm chau xăn môi vôi

Cháng păng nhắm chau mền tau hong.

(Không đáng uống

Bạn bè uống rượu không xứng đáng

Gia chủ uống rượu gia chủ vui

Bạn bè uống rượu say đỏ mặt.)

Cứ thế hát đối nhau có thể rất lâu. cho tới khi nào một bên thua sẽ phải uống rượu.

Dân ca Sán Chí - một loại hình văn hoá đang bị mai một

Cụ Đào Duy Anh đã định nghĩa về văn hoá như thế này: văn hoá hiểu đơn giản là cách sinh hoạt của con người. Hiểu như vậy có nghĩa là cách sinh hoạt của con người đạt đến cái đẹp, có ý nghĩa thúc đẩy cuộc sống, làm nó tốt lên thi ta có khái niệm "văn hoá". Hát dân ca Sán Chí là một giá trị văn hoá phi vật thể. Nó thể hiện nét đẹp trong sinh hoạt của dân tộc Sán Chí. Vì vậy nó phải được nâng niu trân trọng và phải được giữ gìn.

Trong xu thế hiện đại hiện nay, rất tiếc dân ca Sán Chí đang dần bị mai một. Tôi thấy ở Kiên Lao không có các bạn trẻ biết hát dân ca Sán Chí. Anh Lý Hồng Soan, Phó chủ tịch xã tâm sự: "Thế hệ của chúng tôi ai cũng biết hát dân ca. Nhưng bọn trẻ bây giờ mải lo học cái chữ, tối về phải ôn bài, người lớn muốn dạy bọn trẻ hát cũng không có thời gian". Hơn nữa hát dân ca Sán Chí muốn hay, sâu sắc phải biết tiếng Hán. Mà điều này rất khó khăn đối với giới trẻ.

Dân ca Sán Chí giống như di sản quý của núi rừng, của những người con núi rừng. Của cải của núi rừng không phải là nguồn vô tận để người ta chỉ biết khai thác mà không biết tái sinh. Sở văn hoá thông tin Bắc Giang cũng đã nghiên cứu và biên soạn cuốn sách "Dân ca Sán Chỉơ Kiên Lao - Lục Ngạn." Hàng năm, từ ngày 14 đên ngày 19 tháng 2 (âm lịch) huyện Lục Ngạn cũng tổ chức hội thi hát dân ca các dân tộc. Nhưng vấn đề làm sao để thu hút thế hệ trẻ hát và yêu dân ca dân tộc mình mới là việc lâu dài.

Tôi không băn khoăn vì vấn đề kinh tế nơi đây vì kinh tế của Kiên Lao là một trong những điển hình kinh tế của huyện Lục Ngạn. Con người chỉ cần cái ăn, cái mặc thì chưa là cuộc sống. Giữa nhiều luồng văn hoá mới, giá trị văn hoá của dân tộc mới là thứ khẳng định tâm hồn của chúng ta.
Vietnamnet.vn